Türkiye’de Ticaret Hukuku: Temel Ä°lkeler, Yapılar ve Yasal Sorumluluklar

caret hukuku, ekonomik hayatın anayasası niteliÄŸindedir. Türkiye Cumhuriyeti’nde ticari hayat, temel olarak 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (TTK) ile düzenlenmiÅŸtir. Bu kanun, ÅŸeffaflık, hesap verilebilirlik ve modern kurumsal yönetim ilkelerini merkeze alarak ticari hayatı disipline eder.

Bu rehber, Türkiye’deki ticari hukuk sisteminin temel taÅŸlarını, anayasal dayanaklarını, tacirlerin yükümlülüklerini ve ÅŸirket yapılarını detaylı bir ÅŸekilde incelemektedir.

Ticaret Hukukunun Anayasal Temelleri

Türkiye’de ticari hayat sadece kanunlarla deÄŸil, hiyerarÅŸinin en tepesindeki Türkiye Cumhuriyeti Anayasası ile de güvence altına alınmıştır. Ticareti doÄŸrudan ilgilendiren kritik maddeler ÅŸunlardır:

Çalışma ve Sözleşme Hürriyeti (Madde 48):
“Herkes, dilediÄŸi alanda çalışma ve sözleÅŸme hürriyetine sahiptir. Özel teÅŸebbüsler kurmak serbesttir.”
Bu madde, ticari hayatın temel taşıdır. Devlet, bu hürriyetin güvenli bir şekilde kullanılmasını sağlamakla yükümlüdür.

Piyasaların Denetimi ve Rekabetin Düzenlenmesi (Madde 167):
“Devlet, para, kredi, sermaye, mal ve hizmet piyasalarının saÄŸlıklı ve düzenli iÅŸlemesini saÄŸlayıcı ve geliÅŸtirici tedbirleri alır; piyasalarda fiili veya anlaÅŸma sonucu doÄŸacak tekelleÅŸme ve kartelleÅŸmeyi önler.”
Bu madde, Haksız Rekabet hukukunun ve Rekabet Kurumu’nun anayasal dayanağını oluÅŸturur.

Tüketicinin Korunması (Madde 172):
“Devlet, tüketicileri koruyucu ve aydınlatıcı tedbirler alır, tüketicilerin kendilerini koruyucu giriÅŸimlerini teÅŸvik eder.”
Ticari işletmelerin son kullanıcı ile ilişkilerinde anayasal bir sorumluluk yükler.

Ticari İşletme Kavramı

Türk hukukunda ticaretin merkezinde “Ticari Ä°ÅŸletme” kavramı yer alır. Bir organizasyonun ticari iÅŸletme sayılabilmesi için üç temel unsurun varlığı aranır:

Gelir Sağlama Hedefi: Ekonomik bir değer yaratma amacı.

Devamlılık: Faaliyetin arızi (geçici) değil, sürekli olması.

Bağımsızlık: İşletmenin kendi kararlarını alabilen ayrı bir varlık olması.

Not: Esnaf iÅŸletmesi ile ticari iÅŸletme arasındaki sınır, CumhurbaÅŸkanlığı kararnameleri ile belirlenen ekonomik limitlere göre çizilir. Bu limitin üzerindeki iÅŸletmeler “Ticari Ä°ÅŸletme”, sahipleri ise “Tacir” sayılır.

3. Tacir ve Tacir Olmanın Hükümleri

Türk Ticaret Kanunu’na göre tacir, bir ticari iÅŸletmeyi kısmen dahi olsa kendi adına iÅŸleten kimsedir. Tacir sıfatı, kiÅŸiye özel haklar saÄŸladığı gibi ciddi yükümlülükler de yükler.

Tacirin Başlıca Yükümlülükleri

İflasa Tabi Olma: Tacirler, her türlü borçları (ticari veya özel) için iflas yoluyla takip edilebilirler.

Basiretli Ä°ÅŸ Adamı Gibi Davranma: Bu, Türk hukukunun en önemli kavramlarından biridir. Tacir, kararlarında bir “aile babası” gibi deÄŸil, geleceÄŸi öngören, tedbirli ve profesyonel bir iÅŸ insanı gibi davranmak zorundadır.

Ticari Defter Tutma: İşletmenin mali durumunu şeffaf bir şekilde yansıtan yevmiye, kebir ve envanter defterlerini tutmak zorundadır.

Ticaret Siciline Kayıt: İşletme açıldıktan sonra 15 gün içinde ticaret siciline tescil ve ilan zorunludur.

Fatura ve Teyit Mektubu: Tacir, fatura verme ve aldığı faturaya 8 gün içinde itiraz etme (etmezse kabul etmiş sayılır) yükümlülüğüne sahiptir.

4. Şirketler Hukuku: Türler ve Özellikler

Türkiye’de ÅŸirketler, ÅŸahıs ÅŸirketleri ve sermaye ÅŸirketleri olarak ikiye ayrılır. Günümüzde ticari hayatta en yaygın olanlar sermaye ÅŸirketleridir.

A. Anonim Åžirketler (A.Åž.)

Büyük ölçekli ve kurumsal yapılar için uygundur.

Sermaye: Belirli bir asgari sermaye ile kurulur (Asgari tutarlar zamanla güncellenir).

Sorumluluk: Ortakların sorumluluğu, taahhüt ettikleri sermaye payı ile sınırlıdır.

Yönetim: “Yönetim Kurulu” tarafından yönetilir.

Özellik: Halka açılabilirler ve hisse senedi çıkarabilirler.

B. Limited Åžirketler (Ltd. Åžti.)

Daha çok KOBÄ°’ler ve orta ölçekli iÅŸletmelerce tercih edilir.

Ortak Sayısı: En az 1, en çok 50 ortakla kurulabilir.

Yönetim: “Müdürler Kurulu” tarafından yönetilir.

Sorumluluk: Ortaklar şirketin kamu borçlarından (vergi, SGK primi) sermaye hisseleri oranında şahsi mal varlıklarıyla da sorumludur. Bu, A.Ş. ile arasındaki en kritik farklardan biridir.

5. Kıymetli Evrak Hukuku (Çek, Bono, Poliçe)

Ticari hayatta nakit akışını saÄŸlayan ve ödeme aracı olarak kullanılan belgelerdir. Türkiye’de ÅŸekil ÅŸartları çok sıkıdır.

Bono (Senet): Borçlunun, alacaklıya belli bir tutarı ödeme vaadidir. “Kayıtsız ÅŸartsız ödeme vaadi” ibaresi zorunludur.

Çek: Bir ödeme aracıdır, kredi aracı deÄŸildir (teorik olarak). Ancak Türkiye uygulamasında “vadeli çek” kullanımı yaygındır ve yasal koruma altındadır. Karşılıksız çek düzenlemenin hem idari hem de (tekerrür halinde) cezai yaptırımları vardır.

6. Haksız Rekabet

TTK, dürüstlük kuralına aykırı davranışları yasaklar. Ticari rekabetin “iyiniyet” çerçevesinde yapılması esastır. Bu ilkeler Anayasa’nın 167. maddesi ile de desteklenir.

Haksız Rekabet Sayılan Haller:

Başkalarının iş ürünlerini, faaliyetlerini veya ticari işlerini yanlış, yanıltıcı veya gereksiz yere incitici beyanlarla kötülemek.

Kendi yetenekleri veya fiyatları hakkında (aldatıcı reklamlarla) yanıltıcı bilgi vermek.

Başkasının çalışanlarını, iş sırlarını ifşa etmeye yöneltmek.

7. Güncel Gelişmeler: E-Ticaret ve Dijitalleşme

Ticaret hukuku, dijital dönüşüme hızla ayak uydurmaktadır.

KEP (Kayıtlı Elektronik Posta): Tacirler arası ihtar, ihbar ve teyit mektuplarının KEP üzerinden yapılması hukuki geçerlilik açısından kritik hale gelmiştir.

E-Fatura ve E-Arşiv: Belirli ciroyu aşan işletmeler için zorunludur.

Kişisel Verilerin Korunması (KVKK): Ticari işletmeler, müşterilerinin ve çalışanlarının verilerini işlerken 6698 sayılı KVKK hükümlerine tam uyum sağlamak zorundadır